میراث ترجمه در دورۀ قاجار

​علیرضا حیدری

بخشی از میراث ادبی، تاریخی و علمی ایران در کتاب‌های ترجمه یا مقتبس از زبان‌های بیگانه است. در دورۀ قاجار با توجه به آشنایی بیشتر ایرانیان با فرهنگ و تمدن اروپایی مترجمان آثاری را از زبان انگلیسی و فرانسوی به فارسی برگرداندند. ترجمۀ متون بیگانه از آغاز قاجاریه تا پیش از مشروطه یکی از موضوع‌هایی است که ارزش و تأثیر فرهنگی آن بر هیچ کس پوشیده نیست. یکی از مؤثرترین از کسان در گسترش ترجمه در دورۀ قاجاریه عباس میرزا بود. پس از شکست از روسیه، برای پیشرفت سپاه ایران، ادارۀ ترجمه در تبریز برپا شد. این کار برای تدوین و ترجمه نظام‌نامه و مقررات مهندسی و نظامی انجام شد. بدین ترتیب از مترجمان زبان‌های انگلیسی و فرانسه و هندی و لاتین و روسی و آلمانی بهره گرفته شد. با فرستادن دانشجویان به اروپا آشنایی ایرانیان با زبان و فرهنگ و تمدن اروپایی بیشتر شد. در کنار آن نرم‌نرم چاپ کتاب در ایران آغاز شد. بدین ترتیب به ترجمه بیشتر از پیش ارزش گذاشتند. در آغاز دانشجویان را به انگلستان فرستادند. یکی از دانشجویان، میرزا صالح تنها برای آموختن زبان انگلیسی برگزیده بودند. دیگری میرزا رضا صوبه‌دار یا مهندس‌باشی بود. به نظر می‌رسد نخستین کتاب ترجمه‌شده در دورۀ قاجار «حوادث‌نامه» است. مترجم این کتاب محمدرضی تبریزی به سال 1222 قمری آن را از ترکی عثمانی به فارسی نوشت. علاقۀ عباس‌ میرزا به اسکندر باعث شد تا به یکی از بیگانگان مقیم ایران دستور دهد کتاب تاریخ اسکندر را از انگلیسی به فارسی ترجمه کند. مترجم کتاب جیمز کمل بود. او مدتی در عثمانی زندگی می‌کرد. در همانجا با زبان فارسی آشنا شد. با آمدن به ایران، سپس فرمان عباس میرزا تاریخ اسکندر را در سال 1228 قمری از انگلیسی به فارسی ترجمه کرد.

وضعیت ترجمه در دورۀ ناصری بسیار درخشان بود. تا جایی که می‌توان نهضت ترجمه در این روزگار را با وضعیت ترجمه در بیت الحکه در دورۀ عباسی سنجید. شمار بسیاری از کتاب‌ها در عصر ناصری ترجمه، تألیف و چاپ شد. عوامل بسیاری در این زایش فرهنگی دخیل بود که موارد زیر را می‌توان از مهم‌ترین آن‌ها برشمرد:

علاقۀ ناصرالدین شاه به آگاهی از اخبار کشورهای گوناگون؛

کارهای امیرکبیر در زمینۀ ایجاد دارالفنون؛

سفرهای شاه در زمینۀ آشنایی و تعامل با اروپا؛

ایجاد وزارت انطباعات و دارالترجمه ناصری؛

گسترش تشکیلات اداری و نیاز برخی از وزارت‌خانه‌ها و ادره‌های دولتی به مترجم.

ناصرالدین شاه به شنیدن مطالب و مقاله‌های روزنامه‌‎های فرانسوی علاقه داشت. این کار به عنوان بخشی از برنامۀ روزانه‌اش تکرار می‌شد. محمد حسن خان اعتمادالسلطنه در زمینۀ ترجمۀ آثار اروپایی به فارسی نقش بسیار مؤثری داشت. او با تسلط با زبان فرانسه روزنامه‌خوان ویژۀ شاه بود و آثار بسیاری زیر نظرش ترجمه شد. یکی از کتاب‌هایی که او ترجمه کرده است و نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ ملی ملک هم نگهداری می‌شود «سفرنامه کاپیتان اطراس به قطب شمالی» نام دارد.

ماجراهای کاپیتان هاتراس/اتراس رمانی است در سبک ماجراجویانه که توسط ژول وِرن نویسنده فرانسوی آن را نوشته است. این رمان اولین بار در سال ۱۸۶۴ به چاپ رسید.

مشخصات کتاب یادشده در گنجینۀ ملک: سفرنامۀ کاپیت (کاپیتان) اطراس به سمت قطب شمالی (ف) در سال ‎۱۸۰۶ میلادی به خط نستعلیق و شکسته نستعلیق در سده 14قمری دارای 418 برگ 18 سطری با کاغذ فرنگی و جلد تیماج قهوه‌ای ضربی زرکوب مقوائی ترجمه محمد حسن بن علی مراغه‌ای معروف به اعتماد السلطنه به سال 1305 قمری (1887 میلادی) که با شمارۀ اموال 1393.04.06421.004 در گنجینۀ ملک نگهداری می‌شود. 

برگ آغاز کتاب سفرنامۀ کاپیتان اطراس در کتابخانه و موزۀ ملی ملک

ادوارد جِنِر

ادوارد جِنِر (زادۀ ۱۷ مه ۱۷۴۹- درگذشت ۲۶ ژانویۀ ۱۸۲۳) یک پزشک انگلیسی بود که کاربرد واقعی واکسیناسیون را کشف کرد. او را همچنین پدر ایمنی‌شناسی می‌دانند، و گفته می‌شود کار او بیش از هر کس دیگری جان انسان‌ها را نجات داده‌است.

ادوارد جنر در کودکی شنیده بود دوشندگان شیر پس از ابتلا به آبلۀ گاوی هرگز به بیماری آبله مبتلا نمی‌شوند. پس از اینکه جنر پزشک شد و با بیماران آبله مواجه شد به بی‌فایده بودن تلاش‌هایش برای درمان این بیماری پی برد. او تحقیق کرد و دریافت دوشندگان شیر هرگز، حتی وقتی از مبتلایان به آبله پرستاری می‌کنند، آبله نمی‌گیرند. بنابراین به این نتیجه رسید آبله گاوی را به افراد تلقیح کند و آنها را از ابتلا به بیماری مرگبارتر آبله مصون سازد.

از زمان آزمایش مشهور ادوارد جنر در 14 می سال 1796 میلادی روی پسر بچه‌ای 8 ساله‌‎ با استفاده از پوستولهای آبلۀ گاوی در جهت مصون‌سازی علیه بیماری مهلک آبلۀ انسانی بیش از دو قرن می‌گذرد. لوئی پاستور، اصطلاح واکسن را از واژۀ لاتین واکا (Vacca) به معنی گاو بر گرفته است؛ او به افتخار ادوارد جنر، بنیان‌گذار نخستین نسل واکسن‌های تخفیف حدت یافتۀ زنده، این نام‌گذاری را انجام داد.

رسالۀ تلقیحیه

در گنجینۀ ملک از نسخه‌ای خطی به نام تلقیحیه با شماره اموال 1393.04.00538 نگهداری می‌شود:

شرح مختصر اثر: رساله‌ای در تشریح چگونگی آبله‌کوبی و انواع آبله‌ها و داروهای آن که ترجمه‌ای است از رسالۀ آبله‌کوبی ادوارد جنر با اضافاتی از مترجم. این رساله در اوّل شوّال 1243قمری ساخته و به فتعحلی‌شاه و عبّاس‌میرزا اهداء شده است.

بخش پایانی رسالۀ تلقیحیه هم از نظر ویژگی‌های زبان فارسی هم از دیدگاه رقّت احساسات نویسندۀ اصلی یا مترجم در توصیف آسیب شگفت مردمان از آبله بسیار اثرگذار است:

[...] و چه قدر خوبرویان قمرپیکر و نوجوانان دلبر که بسبب عروض قروح مزمنه اینمرض زشت‌رو و کریه‌المنظر گشته‌اند و چند مقدار علل ممتنعه العلاج از این ناخوشی بهم رسیده است که زبان قلم از تعداد آن قاصر است...

تصویرهایی از رسالۀ تلقیحیه در گنجینۀ ملک

تصویر صفحه آغاز رسالۀ تلقیحیه

تصویر خاتمۀ نسخۀ تلقیحیه

منابع

حق‌پرست، علی‌رضا (1387). «ایمونولوژی دامپزشکی در عصر حاضر: موقعیت‌ها و چالش‌ها». پانزدهمین کنگره دامپزشکی ایران.

خسروبیگی، هوشنگ، خالدفیضی، محمد (1391). «ترجمه در دورۀ قاجار». ادب فارسی. دورۀ 2، شمارۀ 2، پاییز و زمستان 1391، شمارۀ پیاپی 10، صص 146-125.

هاردینگ رینز، ا. جی (1365). ادوارد جنر و واکسیناسیون. ترجمه مینوش صامت، تهران: امیرکبیر.