احیاگر حکمت خسروانی

​علیرضا حیدری

پیرِ بزرگوارِ در جوانی شهید گشته، دانشمند خردمند، «ابولفتح یحیی» پورِ «حبش» پورِ «امیرک سهرورد»، نامبردار به «شیخ شهاب الدین سهروردی» به سال 549 هجری در «سهرورد» از روستاهای زنگان (زنجان) زاده شد و در سال 587 در حلب (سوریه امروزی) کشته شد. در این گفتار پس از بررسی کوتاه تأثر سهروردی از حکمت ایرانیان قدیم، به معرفی نسخه‌های خطی مربوط به تفسیر و شرح مهم‌ترین اثر سهروردی (حکمة الاشراق) در کتابخانه ملی ملک پرداخته می‌شود.

سهروردی (1377، مقدمه مترجم) در آثارش از خرد و بینش ایرانیان کهن سود بسیاری برده است به نامهای آن بزرگان چون «فرَشوشتر» و «جاماسب» اشاره کرده است. در حکمت اشراق ذوق در کنار استدلال قرار دارد. سهروردی کوشش کرده رابطه‌ای بین تفکر استدلالی و شهود درونی ایجاد کند و آگاهانه به زنده کردن اندیشه ایرانیان باستان (حکمت خسروانی و فَهلَوی) بپردازد. در اندیشه او، بزرگان ایران کهن شارحان یک حقیقت و مفسران یک پیام معنوی بودند. البته نباید از این نکته مهم غافل باشیم که حکمت اشراق ترکیبی از اندیشه ایرانی و معارف اسلامی است (سهروردی، 2535: 33-32).

نور و اشراق و مهر و شمس (خورشید) در نوشته‌های سهروردی بازتابی قابل توجه داشته است. مهر در نوشته‌های کهن، حافظ و نگهبان پیمان است و نماد مادی آن روشنی سپیده‌دمان؛ بزرگداشت انوار و نیایش خورشید به عنوان والاترین مظهر روشنایی و فروغ ایزدی در عالم محسوس مطلبی است که عیناً در نوشته‌های سهروردی منعکس شده و بارها از تعظیم انوار و بزرگداشت خورشید در سنت اشراق سخن رفته است. شیخ مانند فرزانگان ایران قدیم از خورشید جهان افروز به «هورخش» تعبیر می‌کند و آن را مظهر «شهریور: حکومت آرمانی» و واسطه برخوردار شدن از «تأیید الهی» می‌داند. مقصود از «هورخش» نه جسم خورشید بلکه روحانیت و موکل خورشید است. «هورخش» زیباترین پیکر در میان آفریدگان خداوند جان و خرد را دارد. «هورخش» پادشاه آسمان، پدیدآورنده روز و فیض‌بخش عالم اجسام، عامل پیدایش فصول، خازن عجایب، صاحب هیبت، کافل قوت‌ها و نور دهنده به همه کواکب است. اوست مثل اعلای الاهی در آسمانها و در زمین؛ روشن‌کننده چشم سالکان است و وسیلت ایشان به حق تعالی؛ آیت توحید است و گواهی‌دهنده بر یگانگی خداوند و به همین سبب باید بزرگ داشته شود شود. هم از اینجاست که دو نوشته به نامهای «هورخش کبیر» و «هورخش صغیر» به سهرودی منسوب است که یادآور ستایش خورشید در متون کهن ایرانی است. در ادامه همین اندیشه سهروردی با تأثیر از میراث «حکیمان نورانی» ایران قدیم آتش را نیز به دیده تحسین و تکریم می‌نگرد و تأثیر و تصرف آن را در عالم مادی با تدبیر و تصرف نفس ناطقه انسانی در ولایت بدن مقایسه می‌کند (موحد، 1374: 136).

از مهم‌ترین متون کهن ایرانی که می‌توان در آن نشانه‌هایی از بزرگداشت نور و خورشید و مهر و آتش را یافت، می‌توان به «یشتها» اشاره کرد. در معارف اسلامی-قرآنی نیز سوگند به خورشید (سوره شمس، آیه 1)، تجلی صفات خداوند از طریق آتش برای موسی کلیم الله (سوره نمل آیه 9-7) و شناخت و توصیف خداوند به نوری کیهانی و لایزال (سوره نور آیه 35) مشاهده می‌شود. سهروردی نیز در تطبیق این معارف نورانی در قرآن با مسألۀ نور در ایران باستان بسیار کوشیده است. 

تصویر سوره شمس از قرآن شماره 43 موجود در کتابخانه ملی ملک، کتابت علاء الدین تبریزی در 964 قمری

تصویر آیه 9-7 سوره نمل از قرآن شماره 37 در کتابخانه ملی ملک به خط وصال شیرازی در سال 1255 قمری

تصویر آیه 35 سوره نور از قرآن شماره 37 

برخی نسخ خطی از آثار سهروردی در کتابخانه ملی ملک

شرح حکمة الاشراق

کتاب حکمت اشراق سهروردی، اثری عمیق و پرنکته است که اصول و مبانی «فلسفه اشراق» را تبیین می کند؛ فلسفه‌ای که جای‌گاه مهمی در نظام فکری اندیشه‌های فلسفی مسلمانان دارداین اثر مشتمل است بر اصول دستگاه فلسفۀ اشراقی که مصنفِ فیلسوف، خود را زنده‌کنندۀ آن خوانده است. آنچه او در حکمت الاشراق آورده، به شیوه ذوق و کشف و مشاهدۀ انوار است که خود آن را نزدیک‌ترین راه برای وصول به حقیقت، و آن کتاب را مهذب‌تر و منظم‌تر از آثار دیگر دانسته است.

در طول تاریخ حکمت، تعدادی به مطالعه و بررسی مهم‌ترین اثر سهروردی حکمة الاشراق پرداخته‌اند. شرح قطب الدین شیرازی و حاشیه ملاصدرا بر شرح قطب الدین از آثار مهم درباره این کتاب است:

شرح قطب الدین شیرازی (دایی سعدی)

بر پایۀ برخی منابع قطب‌الدین شیرازی (با نام کامل قطب الدین محمود بن مسعود بن مصلح کازرونی زادۀ 633 و درگذشتۀ 710 هجری قمری)، دایی سعدی بوده است. او یکی از علمای ایرانی قرن هفتم و اوایل قرن هشتم هجری است که نقش مهمی در گسترش حکمت و فلسفه، علوم طبیعی، پزشکی و هنر داشته‌است. در شرح او از حکمت اشراق سهروردی به مسألۀ نفس انسانی و قوای آن توجه ویژه شده است. یک نسخه از این شرح کتابت‌شده در قرن 9 (11 صفر 894 هجری قمری) با شماره اموال 1393.04.00539 و دو نسخه از این شرح مربوط به قرن یازدهم هجری در کتابخانه و موزه ملی ملک معرفی می‌شود: نسخۀ قرن 9 با شمارۀ اموال1393.04.00539 با سرلوح و جدول، متن زیر خط شنگرف، با تملک ضیاء لشکر تقی بن علی نقی و محمد مهدی بن رضی‌الدین و یمین‌الدین در 1284هجری قمری بر کاغذ ترمه در 258 برگ 23 سطری نوشته شده است. دو نسخۀ قرن 11 یکی نسخۀ 1393.04.02708 و دیگری نسخۀ 1393.04.00758. نسخۀ 2708 به خط شکسته نستعلیق کتابت شده و نسخۀ 758 به خط شکسته‌نستعلیق سدۀ 11کتابت و در 284 برگ 19 سطری نوشته شده است.  

نسخۀ 2708 ، کتابت قرن 11 هجری

نسخه 758 کتابت قرن 11 هجری

نسخه 539، کتابت قرن 9 هجری

حاشیه ملاصدرا برشرح قطب الدین شیرازی

صدرالدین محمد بن قوام شیرازی یا ملاصدرا (زادۀ 979 و درگذشتۀ 1045 هجری قمری) حکیم متأله و بنیان‌گذار حکمت متعالیه بر شرح حکمت الاشراق تعلیقیه‌ای نوشته که در شناخت و درک آرای سهروردی در این کتاب و شرح قطب الدین شیرازی بسیار سودمند است. نسخه‌ای از این اثر با شماره اموال 1393.04.02156 در سال 1111 هجری قمری در شیراز نوشته به خط نسخ در 370 ورق نوشته شده است. 

نسخه 2156، کتابت قرن 12 هجری

منابع

سهروردی، شهاب الدین (2535). مجموعه مصنفات شیخ اشراق. جلد سوم، تصحیح و تشحیه و مقدمه سید حسین نصر، تهران: انجمن فلسفه ایران.

سهروردی، شهاب الدین (1377). حکمة الاشراق. ترجمه و شرح سید جعفر سجادی. تهران: دانشگاه تهران.

موحد، صمد (1374). سرچشمه‌های حکمت اشراق. تهران: فراروان.