جانبخشی به تابلوهای نقاشی مرحوم حسنعلی وزیری در کتابخانه و موزه ملی ملک
فرآیند حفاظت و مرمت مجموعه تابلوهای اهدایی مرحوم حسنعلی وزیری، نقاش برجسته ایرانی در کتابخانه و موزه ملی ملک، موقوفه فرهنگی آستان قدس رضوی در تهران، مرور میشود.
واقفان و اهداکنندگان آثار هنری و تاریخی بسیاری راه حاج حسین آقا ملک، بنیانگذار و واقف کتابخانه و موزه ملی ملک را در گذر زمان ادامه دادند و بر غنای نفایس این مجموعه فرهنگی افزودند. در این بین، این موقوفه نیز همیشه با اتخاذ تمهیدات ویژه موزهداری، نگهبان این میراث فرهنگی کشور بوده تا برای آیندگان حفظ و حراست شود. در ادامه روایت جذب، حفاظت و مرمت مجموعه تابلوهای نقاشی اهدایی مرحومحسنعلی وزیری در موزه ملی ملک را میخوانید.
معرفی مجموعه اهدایی
محسن حقگو، رئیس اداره اطلاعات فرهنگی و حفاظت فنی کتابخانه و موزه ملی ملک میگوید: در این مجموعه، 148 اثر نقاشی و طراحی به ثبت رسیده و نگهداری میشود؛ آثاری که در سبکها و تکنیکهای مختلف توسط هنرمندان نامدار ایرانی و غربی همچون کمالالملک، نقاش برجسته کشور، خلق شده است.
وی با تأکید بر اینکه بخش عمده آثار نقاشی این موقوفه توسط حاج حسین آقا ملک گردآوری شده است، میافزاید: البته سنت حسنه وقف فرهنگی پس از وفات این واقف بزرگ نیز ادامه یافته و آثار و مجموعههای مختلفی توسط نیکاندیشان به این مجموعه اضافه شده چنانکه فرزندان حاج حسینآقا ملک، خاندان غفاری، خانواده بایه قزوینی (فروتن) و فرزندان مرحوم حسنعلی وزیری، از جمله مهمترین اهداکنندگان آثار نقاشی به این موقوفه به شمار میآیند.
حقگو بیان میکند: در این میان، پروین و فاطمه وزیری، دختران حسنعلی وزیری(1269-1333)، نقاش و پیکرتراش برجسته ایرانی و از شاگردان بنام کمالالملک و مدرسه نوبنیاد صنایع مستظرفه، از آخرین اهداکنندگان به کتابخانه و موزه ملی ملک هستند که مجموعه ارزشمندی از آثار پدر خود را برای نگهداری به این موقوفه فرهنگی، تقدیم کردهاند.
وی ادامه میدهد: این مجموعه که 48 نقاشی سهپایهای (رنگ و روغن روی بوم) و تعدادی از طراحیهای آن استاد را دربر میگیرد، از جمله آثار مکتب رئالیسم (واقعگرا) شمرده میشود.
این مقام مسئول میگوید: طول عمر این آثار، شرایط نگهداری و برخی مسائل ساختاری موجب شد تا آنها با آسیبها و مشکلاتی همراه باشد که حیات آثار را تهدید و برای حفاظت از آنها، نیاز به اقدامات اضطراری و درمانی گسترده باشد. از اینرو، بلافاصله پس از انتقال آثار به این مجموعه، به موازات اقدامات مستندنگاری، تمهیدات و اقدامات لازم برای انجام عملیات حفاظتی و مرمتی نیز بر روی این آثار، آغاز شد.
وی یادآور میشود: اگرچه با توجه به گستردگی مجموعههای نسخ خطی، چاپ سنگی، نشریات و اسناد تاریخی، عمده تمرکز کارگاه مرمت این موقوفه بر روی مرمت آثار کاغذی بوده و همواره در این زمینه از تخصصیترین و فعالترین مراکز کشور محسوب میشود، اما پیش از راهیابی مجموعه وزیری نیز برخی از آثار نقاشی از جمله پرتره فرخخان امینالدوله غفاری، مردی با لباس زندیه، پرتره مهندس الممالک غفاری و پرده نقاشی قهوهخانهای که همگی از آثار اهدایی هستند، بهصورت اصولی و کامل، فرآیند مرمت و درمان را در این کارگاه، طی کرده بودند.
تعریف طرح مرمتی آثار
در ادامه، زهرا نیکویی، مسئول حفاظت و مرمت آثار کتابخانه و موزه ملی ملک عنوان میکند: وقتی در 17 دیماه 1403، مجموعه اهدایی مرحوم وزیری به این موزه منتقل شد، با توجه به بررسی میدانی اولیه و مشاهده آسیبهای عینی و نشانههای فرسایش بر روی آثار، تمامی آنها در قرنطینه قرار گرفت. پس از بررسی حفاظتی و آسیبشناسی دقیق نیز آثار برای طی فرآیند مرمتی و درمانی اولویتبندی و در دستور کار مرمت در برنامه سال 1404 گنجانده شد.
وی میافزاید: این فرآیند با هدف افزایش طول عمر آثار از طریق حذف یا متوقف کردن عوامل فرسایش و همچنین بهبود وضعیت بصری و کمک به احیای زیباییشناسی آثار، ضروری تشخیص داده شد.
نیکویی میگوید: با توجه به نوع و میزان آسیبها و اهمیت آثار، برای تعریف طرح عمومی مرمت و همچنین انتخاب مجری مناسب، با افراد متخصص در زمینه مرمت نقاشی رنگ روغن گفتوگو شد و در نهایت، مرجان صفری، کارشناس ارشد مرمت اشیای تاریخی و دکتر عادله محتشم، عضو هیئت علمی گروه مرمت دانشگاه هنر ایران برای مرمت فاز اول و 12 نقاشی که مرمت آنها ضروری بود، انتخاب شدند.
وی ادامه میدهد: مرمت بخش نخست مجموعه اهدایی مرحوم وزیری تا پایان سال 1404 و تحت نظارت کارشناسان این مجموعه انجام شده و این آثار به مخزن اصلی نگهداری آثار نقاشی، منتقل شده است. در این میان، در سال 1405، ادامه مرمت این نقاشیها با اولویت مرمت 12 اثر دیگر از این مجموعه، آغاز شده است.
اجرای عملیات مرمتی
مرجان صفری، مرمتگر نیز در این خصوص میگوید: در مسیر عملیات مرمتی بر روی مجموعه نقاشیهای مرحوم وزیری، ابتدا پاکسازی سطحی و سپس بهمنظور جلوگیری از ریختن لایه رنگ در طول اقدامات مرمتی، استحکامبخشی بهصورت موضعی انجام شد.
وی اضافه میکند: در مرحله بعدی، پارچه نقاشی از کلاف چوبی آثار جدا شد. همچنین پس از پاکسازی آلودگیهای پشت آثار، تمامی لبههای پارچه (کرباس) تسطیح شد. البته در برخی نقاشیها با توجه به وجود پارگی در قسمت مرکزی، وصالی از پشت کار انجام شد.
صفری ادامه میدهد: همچنین با توجه به سست بودن تمامی لبههای نقاشی در بیشتر آثار، نوارگیری صورت گرفت؛ به این معنا که تمامی لبههای کار با استفاده از نوارهای پارچهای مناسب، استحکامبخشی شد.
وی بیان میکند: در یکی از آثار نقاشی که دارای پارگی بسیار در مرکز کرباس بود، آسترگیری یعنی چسباندن تمامی نقاشی روی یک لایه پارچه مناسب، انجام شد.در این مرحله، برای هر اثر، یک کلاف مناسب و استاندارد تهیه شد تا پس از انجام نوارگیری یا آسترگیری، کلافکشی مجدد نیز صورت گیرد.
این کارشناس مرمت میگوید: البته پس از کلافکشی، برخی از قسمتهای لایه رنگ مجدداً نیازمند استحکامبخشی داشت. در نهایت قسمتهای دارای ریختگی لایه رنگ توسط بتونه ویژه بتونهکاری، تسطیح شد و بهمنظور «موزونسازی رنگی» روی قسمتهای بتونه شده توسط رنگهای آب پایه، رنگگذاری انجام و تثبیت شد.
