در گلستان ملک چه میگذرد؟
کتابخانه و موزۀ ملی ملک به مناسبت روز شعر و ادب پارسی یک برنامه تور تخصصی گردشگری با نام «گلستان ملک» در روز دوشنبه ۳۰ شهریور ۱۴۰۵ با حضور ۵ تن از پژوهشگران و روایتگران برگزار کرد.
در آغاز تور گلستان ملک، مهدی یساولی مسئول بخش آموزش کتابخانه و موزه ملی ملک در تالار حاج حسین آقا ملک به صورت کوتاه بخشهایی مهم از زندگی این واقف بزرگ را روایت کرد. داستان آشنایی حاج حسین آقا ملک با کتابها، نفایس و اشیای موزهای و اندیشیدن به گردآوری نسخههای خطی بخشی از این روایت به شمار میآمد. حاضران در تور دریافتند بنیانگذار و واقف کتابخانه و موزه ملی ملک با دیدن یک دیوان شعر در دهههای پایانی روزگار قاجار با جهان نسخههای خطی آشنا شده است. از اینرو میتوان بیان کرد مایۀ شکلگیری این مجموعۀ نفیس برپایه شعر و ادب پارسی استوار شده است.
سپس در سالن خوشنویسی و روبهروی تابلوهایی از قطعات خط کوفی، علیرضا حیدری مسئول بخش پژوهش و نشر این مجموعه مقدمهای کوتاه با موضوع تاریخ شعر در ایران از عصرهای کهن تا هنگام فردوسی روایت کرد.
شاهنامۀ فردوسی، خمسۀ نظامی، کلیات سعدی، قصۀ بهجتافزا، دیوان امیری فیروزکوهی
در ادامه محمدرضا شادمانی پژوهشگر زبانشناسی و فرهنگ و زبانهای ایرانی به کوتاهی و شیوایی، اندیشه، شعر و جهان فردوسی توسی و نظامی گنجوی را معرفی کرد. این بخش با خواندن چند بیتی از شاهنامۀ فردوسی و خمسۀ نظامی از روی نسخۀ خطی بایسنغری در کتابخانۀ ملی ملک همراه شد.
سپس شرکتکنندگان نسخۀ بایسنغری (برجای مانده از سدۀ 9 هجری) را در سالن خوشنویسی دیدند و با گذر از پیشگاه خداوندگاران طوس و ارّان به اقلیم پارس در تالار عزتملک ملک فرزند ارشد حاج حسین ملک گام نهادند.
در آنجا به دیدار جهان شگفت سعدی رفتند. مهناز بهمن مدرس دانشگاه و پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی به نقش جانوران در سخن سعدی پرداخت. سپس شرکتکنندگان کلیات سعدی برجایمانده از دورۀ قاجار را در ویترین به نظاره نشستند؛ این اثر شگفت هنری به خط زیبای علینقی شیرازی است و عزتملک ملک آن را به کتابخانه و موزۀ ملی ملک اهدا کرد.
فضای تور با ورود یک شخصیت تاریخی جذابتر شد. در تاریکی خیالانگیز آن تالار محمد نوروزی راهنمای مجموعه در شمایل ناصرالدین شاه با هیبت سلطان صاحبقران روبهروی تابلوی میدان مشق که در گنجینۀ ملک نگهداری میشود از علاقهاش به شعر و ادب فارسی، طبعآزماییهای شاعرانهاش و ساخت تصنیف «عقرب زل کجات با قمر قرینه» سخن گفت. شرکتکنندگان از این اجرا بسیار استقبال کردند.
مهدی یساولی پژوهشگر تاریخ روایت قصهگویی در دربار ناصری را با حاضران در تور در میان گذاشت و آنها با شخصیتهایی چون نقیبالممالک راوی دو قصۀ امیر ارسلان نامدار و زرینملک و فخرالدوله دختر ناصرالدینشاه کاتب این روایتها آشنا شدند.
با این مقدمه به سراغ نسخهای منحصربهفرد در گنجینۀ ملک رفتیم: «بهجتافزا»، یک داستان عاشقانه در دورۀ صفوی! در این هنگام مینا عبداللهی پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی خلاصهای از داستان بهجتافزا و ویژگیهای این قصۀ صفوی را برای مخاطبان روایت کرد. سپس از این نسخه برای اولین بار بیرون از مخزن از رونمایی شد. شرکتکنندگان به تالار خوشنویسی بازگشتند. مینا عبداللهی بخشی زیبا از این قصه را از روی تصویر نسخۀ خطی «بهجتافزا» برای همه خواند.
در بخش پایانی شرکتکنندگان نمونهای از نسخهبرگردان کلیات سعدی را از نزدیک دیدند و به تالار لاکی رفتند. مهدی یساولی ماجرای گفتوگویش با امیربانوی امیری فیروزکوهی، دختر امیری، و اهدای نسخۀ دستنویس دیوان امیری فیروزکوهی به کتابخانۀ ملی ملک را روایت کرد. امیربانوی امیری فیروزکوهی، دختر امیری، در اهدای این نسخه بسیار نقش داشت.
سپس گلزار مصفا، مدرس دانشگاه، دختر دو استاد بزرگ و فقید زبان و ادبیات فارسی در ایران (مظاهر مصفا و امیربانوی امیری فیروزکوهی) و نوۀ امیری شاعر، به گونۀ مختصر شاعر بزرگ دوران معاصر را معرفی کرد. این معرفی مبتنی بر نوشتهها، روایتها و گفتههای امیری فیروزکوهی، امیربانو و مشاهدههای گلزار مصفا بود.
در این تور ویژۀ تخصصی، تمرکز بر محتوای آثار مجموعۀ ملک بود. شرکتکنندگان از نوجوان تا سالمند، دو ساعت پابهپای کارشناسان و روایتگران همراهی کردند و یکی از جذابترین رویدادهای مرتبط به روز شعر و ادب فارسی را در سال 1405 رقم زدند. آنچه بر غنای پژوهشی و آموزشی این برنامه افزود، دفترچهای از گزیده نسخههای مرتبط با این برنامه بود که در اختیار مهمانان جای گرفت تا آنان نیز خوانش این نسخههای خطی را همراه با کارشناسان و راویان تجربه کنند.
اکنون چرا گفتیم در گلستان ملک چه میگذرد؟ چون این رویداد به پایان نرسیده است. با درخواست و نامنویسی شماری قابل توجه از متقاضیان، پس از اطلاعرسانی دوباره، این تور تخصصی با اولویت حضور کسانی برگزار خواهد شد که در فهرست رزرو قرارگرفتهاند.
تصویرهایی از نسخههای به نمایشدرآمده در تور تخصصی «گلستان ملک».
برگی از شاهنامۀ بایسنغری برجایمانده از سدۀ 9 هجری
دیباچۀ گلستان بخشی از کلیات سعدی اهدایی عزتملک ملک برجایمانده از اواخر دورۀ قاجار
برگی از هفتپیکر نظامی متعلق به خمسۀ نظامی نسخۀ بایسنغری
برگی از نسخۀ خطی بهجتافزا متعلق به دورۀ صفوی. این نسخه منحصرا در گنجینۀ ملک نگهداری میشود.
