معرفیِ مختصرِ آثار گنجینۀ ملک دربارۀ حافظ

منتشر شده در تاریخ ۱۹ مهر ۱۴۰۵ در اخبار موسسه

مروری بر آثار گنجینه ملک درباره حافظ به مناسبت روز بزرگداشت حافظ شیرازی

معرفیِ مختصرِ آثار گنجینۀ ملک دربارۀ حافظ

علیرضا حیدری

محمدرضا شفیعی کدکنی در آغاز کتاب «این کیمیای هستی» می‌گوید:

از همان قدیم، از روزگارِ خواجه حافظ یا یکی دو نسل بعد از او، همیشه این دو نوع «قرائت» از دیوان حافظ وجود داشته است و از عجایب این که بیشترین قرائت‌ها از نوعِ تأویل و تفسیر بوده است نه از نوع فیلولوژیک. علتش هم این است که بحثِ فیلولوژیک هم دشوار است و هم خیلی زود تمام می‌شود ولی میدان هرمنوتیک و انشانویسی باز است و گسترده.

شفیعی کدکنی در جایی دیگر از این کتاب می‌گوید:

دیوان حافظ، برای ما ایرانیان، یک اثر هنری است. وقتی شعرهای او را در تنهایی یا در جمع می‌خوانیم، عقل ما را مخاطب قرار نمی‌‎دهد بلکه عواطفِ ما را متأثّر می‌کند. [...] دیوان حافظ گذشته از این که با عواطفِ ما سروکار دارد، با تخیل ما نیز سرکوکار دارد:. وقتی می‌گوید:

آسمان کشتی ارباب هنر می‌شکند

تکیه آن به که برین بحرِ معلّق نکنیم

با این که می‌دانیم بحرِ معلقی وجود ندارد و امکانِ تحقق خارجیِ بحری که معلّق باشد، از محالات است، اما تخیّل ما می‌پذیرد که آسمان بحری است معلّق. در تمامِ آثار هنری این عنصر تخیّل، نهان و آشکار وجود دارد.

جز موضوع تخیل از نکات بسیار قابل توجه در دیوان حافظ «عشق» است. محمد معین دربارۀ دیوان حافظ می‌گوید:

اگر بعد از قرنهای دراز که از خاموشی حافظ می‌گذرد صدای او که از کوچۀ رندان برمی‌آید، هنوز تمام ضعف و عظمت انسانیت را منعکس می‌کند از آن روست که پیام او پیام عشق است- عشق که در اندیشۀ او تمام انسانیت را خلاصه می‌کند. تمام جهان‌بینی حافظ در واقع بر عشق مبتنی است بر مفهوم از خودرهایی که عشق خود جز آن حاصلی ندارد.

حافظ بر شعرا و ادبای غیر فارسی زبان هم اثر گذاشت. برای نمونه بخشی از گفتار گوته شاعر و ادیب بزرگ آلمانی دربارۀ حافظ چنین است:

ای حافظ، سخن تو هم چون ابدیت بزرگ است؛ زیرا آن را آغاز و انجامی نیست. کلام تو هم چون گنبد آسمان، تنها به خود وابسته است و میان نیمۀ غزل تو با مطلع و مقطع آن فرقی نمی‌توان گذاشت؛ زیرا همۀ آن در حد جمال و کمال است.اگر روزی دنیا به سرآید، ای حافظ آسمانی، آرزو دارم که تنها با تو و در کنار تو باشم. چرا که این، افتخار زندگی من است.

محمد معین در جایی دیگر دربارۀ حافظ می‌گوید:

از حافظ جز دیوانی در دست نیست، مع هذا در هر خانه‌ای اقلا مجلدی از آن موجود و در هر خاطره‌ای غزلی یا بیتی چند از دیوانش ثبت است. افادۀ حضرت حافظ عام است هر کس به نحوی از او برخوردار است و فی الجمله همگی از وی شادکامند: عرفا از حقیقت او گوئی در طربند. شعرا از تغزلات نغز و لطیفش در نشاط. عشاق راز محبت از او جویند، رندان از رندی و باده‌پرستی‌اش مستند. ظرفا از لطیفه‌گویی و نکته‌سنجی‌اش خرسندند. هم اغنیا از ندای عیش و طرب او مسروراند و هم بی‌نوایان از تسلیاتش غم جهان را به باد فراموشی سپارند.

در گنجینۀ ملک آثار گوناگونی دربارۀ حافظ نگهداری می‌شود؛ دیوان این شاعر، شرح بر اشعارش، واژ‌ه‌نامه و اصطلاح‌نامه آثار حافظ و قطعات خوش‌نویسی از شعرهای حافظ از جملۀ آثار یاد شده است. اکنون چند نمونه از آثار گنجینۀ ملک دربارۀ حافظ معرفی می‌شود:

* دیوان حافظ شیرازی، کتابت قرن 9 هجری، شماره ثبت: 4629